घरीच कमी खर्चात तयार करा बीजप्रक्रियेचे औषध; गहू-हरभऱ्यावर ‘मर रोग’ येणारच नाही!

नमस्कार शेतकरी मित्रांनो! रब्बी हंगामाची सुरुवात झाली असून, सध्या सगळीकडे गहू आणि हरभरा पेरणीची जोरदार लगबग सुरू आहे. शेत तयार करणे, पाणी देणे यासोबतच सर्वात महत्त्वाची गोष्ट जी आपण अनेकदा दुर्लक्षित करतो, ती म्हणजे ‘बीजप्रक्रिया’ (Seed Treatment).

हरभऱ्यामध्ये सर्वात मोठा धोका असतो तो ‘मर रोगाचा’ (Wilting), तर गव्हामध्ये अनेकदा पीक जेव्हा उंब्यांवर येते, तेव्हा ते बुडापासून किंवा मुळांपासून सुकायला सुरुवात होते. या समस्यांमुळे आपल्या उत्पादनात मोठी घट येते. हे टाळण्यासाठी आपण बाजारातून महागडी रासायनिक औषधे आणतो. पण आज आपण एक असा घरगुती आणि अत्यंत कमी खर्चाचा जैविक उपाय पाहणार आहोत, ज्यामुळे तुमच्या पिकावर मर रोग तर येणार नाहीच, शिवाय पिकाची वाढही जोमाने होईल!

औषध बनवण्यासाठी लागणारे साहित्य (१ किलो/लिटर ट्रायकोडर्माच्या प्रमाणात):

बाजारामधून तुम्हाला फक्त एकच गोष्ट विकत आणायची आहे, बाकी सर्व साहित्य आपल्या घरीच सहज उपलब्ध असते.
१. ट्रायकोडर्मा (Trichoderma): १ किलो किंवा १ लिटर
(महत्त्वाची टीप: ट्रायकोडर्मा ही एक जिवंत ‘मित्र बुरशी’ आहे. त्यामुळे दुकानातून घेताना ते नवीन असावे आणि जास्त तापमानात (उन्हात) ठेवलेले नसावे याची खात्री करा, जेणेकरून त्यातील जिवाणू जिवंत राहतील.)
२. जुना काळा गूळ: १ किलो (जो आपण खाण्यासाठी किंवा जनावरांसाठी वापरत नाही असा स्वस्त गूळ. हा गूळ जिवाणूंसाठी अन्नाचे काम करतो.)
३. गावरान गाईचे ताजे शेण: अर्धा किलो
४. गावरान गाईचे गोमूत्र: अर्धा किलो
५. पाणी: बियाण्याच्या प्रमाणानुसार (जेवढ्या बियाण्याला प्रक्रिया करायची आहे, त्या अंदाजाने पाणी घ्यावे.)

द्रावण तयार करण्याची सोपी कृती:

१. एकत्रीकरण: एका मोठ्या प्लास्टिकच्या ड्रममध्ये किंवा बकेटमध्ये आवश्यकतेनुसार पाणी घ्या. त्यात ट्रायकोडर्मा, जुना काळा गूळ, गावरान गाईचे शेण आणि गोमूत्र व्यवस्थित मिसळून घ्या.
२. सावलीत ठेवा: हे द्रावण नेहमी सावलीतच तयार करा. उन्हात ठेवल्यास मित्र बुरशी मरण्याची शक्यता असते. द्रावण तयार झाल्यावर ते एका सुती कापडाने चांगले गाळून घ्या आणि ड्रममध्ये भरून ठेवा.
३. हवा खेळती राहू द्या: ड्रमचे झाकण एअर-टाईट (हवाबंद) लावू नका. त्याऐवजी त्यावर एखादे गोणपाट किंवा सुती कापड बांधून ठेवा. जिवाणूंना श्वास घेण्यासाठी हवेची आवश्यकता असते.
४. जिवाणूंची वाढ (Multiplication): हे द्रावण सलग ३ दिवस तसेच सावलीत ठेवून द्या. या तीन दिवसांत गूळ, शेण आणि गोमूत्रामुळे ट्रायकोडर्मामधील जिवाणूंची संख्या कित्येक पटींनी वाढेल आणि तुमचे एक अत्यंत शक्तिशाली जैविक औषध तयार होईल.

बीजप्रक्रिया कशी आणि कधी करावी? (सर्वात महत्त्वाची पायरी)

औषध तयार झाल्यानंतर ते बियाण्याला लावताना खालील प्रमाण आणि काळजी घेणे अत्यंत गरजेचे आहे:
प्रमाण: हरभरा: हरभऱ्याचे बियाणे थोडे जाडसर असते, त्यामुळे १ किलो हरभऱ्यासाठी १० मिली (किंवा १० ग्रॅम) द्रावण वापरावे.
गहू: गव्हाचे बियाणे बारीक असते, त्यामुळे १ किलो गव्हासाठी ३ ते ५ मिली (किंवा ३ ते ५ ग्रॅम) द्रावण पुरेसे होते.
वेळ (Timing): बीजप्रक्रिया पेरणीच्या फक्त अर्धा ते एक तास आधी करावी. खूप आधी प्रक्रिया करून बियाणे ठेवून दिल्यास त्यावरील जिवाणू मरून जातील आणि औषधाचा फायदा होणार नाही.
सुकावणे: बियाण्याला द्रावण चोळून लावल्यानंतर ते फक्त सावलीतच सुकवावे. उन्हात चुकूनही सुकवू नये.

या घरगुती बीजप्रक्रियेचे फायदे:

मर रोगावर नियंत्रण: ट्रायकोडर्मा ही मित्र बुरशी पिकाच्या मुळांभोवती एक संरक्षक कवच तयार करते, ज्यामुळे हानिकारक बुरशी (मर रोग) पिकावर हल्ला करू शकत नाही.
उत्पन्नात वाढ: जमिनीत बियाणे पडल्यानंतर आणि त्याला ओलावा मिळताच या जिवाणूंची वाढ वेगाने होते. यामुळे मुळांची वाढ मजबूत होते आणि पीक शेवटपर्यंत हिरवेगार राहते.
पैशांची बचत: रासायनिक बुरशीनाशकांवर होणारा हजारो रुपयांचा खर्च वाचतो. गावरान गाईचे महत्त्व जपासले जाते आणि जमिनीचा पोतही सुधारतो.

शेतकरी मित्रांनो, निसर्गाच्या साथीने आणि योग्य माहितीच्या आधारे आपण शेतीतील खर्च नक्कीच कमी करू शकतो. ही माहिती तुम्हाला उपयुक्त वाटली असेल, तर तुमच्या इतर शेतकरी ग्रुप्सवर आणि मित्रांसोबत नक्की शेअर करा, जेणेकरून सर्वांना या कमी खर्चाच्या आणि प्रभावी तंत्राचा फायदा घेता येईल.