दिवाळीनंतर सोयाबीनला ८,००० रुपयांचा भाव मिळणार की दर कोसळणार?

शेतकरी मित्रांनो, सध्या बाजारात सोयाबीनच्या दरावरून मोठी खळबळ उडाली आहे. यंदाच्या हंगामात दुष्काळी परिस्थिती आणि अनियमित पावसामुळे सोयाबीनच्या उत्पादनात मोठी घट झाली आहे. उत्पादन घटले की साहजिकच मागणी वाढते आणि मालाला चांगला भाव मिळतो, असे बाजाराचे साधं गणित असते. त्यामुळे दिवाळीनंतर सोयाबीनला किमान आठ हजार रुपयांचा (₹८,०००) भाव मिळेल, अशी मोठी आशा बळीराजाला होती. पण अचानक बाजारात अशी एक बातमी धडकली की ज्यामुळे एकाच दिवसात सोयाबीनचे दर प्रतिक्विंटल तब्बल ३५० रुपयांनी घसरले!

नेमके काय घडले आहे बाजारात? सोयाबीनचे भाव खरोखरच ८,००० रुपयांचा टप्पा ओलांडणार की सरकार आणि व्यापाऱ्यांच्या धोरणांमुळे शेतकऱ्यांच्या पदरी निराशा पडणार? या सर्व प्रश्नांची सविस्तर उत्तरे आपण या ब्लॉग पोस्टमध्ये जाणून घेणार आहोत.

उत्पादनात मोठी घट, तरीही दरावर दबाव का?

यंदा देशात सोयाबीनचे लागवड क्षेत्र वाढले होते, हे खरे असले तरी प्रतिकूल हवामान आणि दुष्काळामुळे उत्पादनात लक्षणीय घट झाल्याचे समोर आले आहे. ‘सोयाबीन प्रोसेसर असोसिएशन ऑफ इंडिया’ (SOPA) च्या अहवालानुसारही उत्पादनात घट झाल्याचा अंदाज वर्तवण्यात आला आहे. यामुळे बाजारात सोयाबीनला प्रतिक्विंटल ६,२०० ते ७,३५० रुपयांपर्यंत चांगला दर मिळत होता. शेतकऱ्यांना वाटले की आता भाव वाढतील, पण गुरुवारी अचानक बाजारात मंदी आली आणि दर ३५० रुपयांनी खाली आले. प्लान्ट चालकांनी खरेदीदर कमी केल्याने भाव ७ हजारांच्या खाली आल्याचे चित्र अनेक बाजार समित्यांमध्ये पाहायला मिळाले.

काय आहे ‘डीओसी’ (DOC) आयातीची चर्चा?

सोयाबीनचे भाव अचानक पडण्यामागे सर्वात मोठे कारण म्हणजे परदेशातून ‘सोयाबीन डीओसी’ (De-oiled Cake) आयात करण्याची बाजारात पसरलेली चर्चा.
डीओसी म्हणजे काय? सोयाबीनमधून तेल काढल्यानंतर जो चोथा किंवा पेंड उरते, त्याला डीओसी म्हणतात. याचा वापर कुक्कुटपालन (पोल्ट्री) आणि पशुखाद्यामध्ये प्रथिनांचा मुख्य स्रोत म्हणून केला जातो.

सध्या बाजारात अशी चर्चा जोरदार सुरू आहे की, छत्तीसगडमधील काही पोल्ट्री उद्योजक आणि सोयाबीन प्रक्रिया उद्योजक परदेशातून स्वस्त दरात डीओसी आयात करण्याचा प्रयत्न करत आहेत. यासाठी त्यांनी केंद्र सरकारकडे रीतसर परवानगी मागणारे पत्र दिल्याचेही बोलले जात आहे. या एका चर्चेमुळेच बाजारात भीतीचे वातावरण निर्माण झाले आणि व्यापाऱ्यांनी सोयाबीनचे खरेदी दर पाडले.

आयातीला परवानगी मिळाल्यास शेतकऱ्यांचे काय नुकसान होईल?

जर खरोखरच परदेशातून डीओसी आयात झाली, तर देशांतर्गत बाजारात त्याची उपलब्धता मोठ्या प्रमाणावर वाढेल. आयात केलेली डीओसी जर स्वस्त असेल, तर आपले पोल्ट्री व्यावसायिक आणि खरेदीदार देशातील सोयाबीनपासून तयार होणारी डीओसी खरेदी करणार नाहीत. परिणामी, इथल्या सोयाबीन प्रक्रिया उद्योगांच्या नफ्याला फटका बसेल आणि ते शेतकऱ्यांकडून खरेदी केल्या जाणाऱ्या कच्च्या सोयाबीनचे दर पाडतील. म्हणजेच, याचा थेट आणि अंतिम फटका सामान्य शेतकऱ्यालाच बसेल.

शेतकऱ्यांची ८,००० रुपयांच्या दराची रास्त अपेक्षा

यंदा दुष्काळामुळे शेतकऱ्यांचा उत्पादन खर्च, सिंचनाचा खर्च, खते आणि मजुरी प्रचंड वाढली आहे. त्यातच उत्पादन कमी निघाल्याने शेतकऱ्यांचे आर्थिक गणित पार कोलमडून गेले आहे. अशा परिस्थितीत दिवाळीनंतर सोयाबीनचे दर प्रतिक्विंटल ८,००० रुपयांपर्यंत पोहोचतील, असा आशावाद बाजारातील काही घटकांकडून आणि शेतकऱ्यांकडून व्यक्त केला जात आहे. पण जर आयात-निर्यातीच्या अशा अचानक घेतल्या जाणाऱ्या निर्णयांमुळे भाव पडले, तर शेतकऱ्यांनी जगायचे कसे? हा मोठा प्रश्न आहे.

कृषी अभ्यासकांचे सरकारला आवाहन

प्रसिद्ध कृषी अभ्यासक विजय जावंधिया यांनी या संभाव्य डीओसी आयातीबाबत गंभीर चिंता व्यक्त केली आहे. त्यांच्या मते, “आंतरराष्ट्रीय दबावाखाली किंवा केवळ प्रक्रिया उद्योगांच्या मागणीनुसार निर्णय घेण्याऐवजी देशातील सोयाबीन उत्पादक शेतकऱ्यांच्या हिताचा प्रथम विचार करायला हवा. दुष्काळी परिस्थितीत शेतकऱ्यांना त्यांच्या घामाचे योग्य दाम मिळणे अत्यंत गरजेचे आहे.” केंद्र सरकारने कोणताही निर्णय घेण्यापूर्वी त्याच्या संभाव्य परिणामांचा फेरविचार करावा, अशी भूमिका त्यांनी मांडली आहे.

पुढे काय होणार?

सध्या तरी डीओसी आयातीला अधिकृत परवानगी मिळालेली नाही; ती केवळ एक चर्चा आणि प्रस्ताव आहे. त्यामुळे शेतकऱ्यांनी लगेचच घाबरून जाऊन पॅनिक सेलिंग (कमी भावात माल विकणे) करणे टाळावे. सरकार या प्रस्तावावर काय निर्णय घेते, बाजारातील मागणी आणि पुरवठ्याचे प्रमाण कसे राहते, यावरच दिवाळीनंतर सोयाबीनचे भाव ८,००० वर जाणार की आणखी खाली येणार, हे ठरणार आहे.

सतत विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

प्रश्न १: सध्या बाजारात सोयाबीनला किती भाव मिळत आहे?
उत्तर: सध्या बाजारात सोयाबीनला प्रतिक्विंटल ६,२०० ते ७,३५० रुपयांच्या दरम्यान दर मिळत आहे. मात्र, अलीकडेच यात ३५० रुपयांची घसरण पाहायला मिळाली.

प्रश्न २: सोयाबीनचे भाव अचानक का घसरले?
उत्तर: परदेशातून सोयाबीन ‘डीओसी’ (De-oiled Cake) आयात केली जाणार असल्याची चर्चा बाजारात सुरू झाल्यामुळे व्यापाऱ्यांनी आणि प्लान्ट चालकांनी खरेदी दर कमी केले, ज्यामुळे भाव घसरले.

प्रश्न ३: डीओसी (DOC) म्हणजे काय आणि त्याचा वापर कुठे होतो?
उत्तर: सोयाबीनवर प्रक्रिया करून तेल काढल्यानंतर उरणाऱ्या पेंडीला डीओसी म्हणतात. याचा प्रामुख्याने वापर पशुखाद्य आणि पोल्ट्री (कुक्कुटपालन) उद्योगात प्रथिनांसाठी केला जातो.

प्रश्न ४: दिवाळीनंतर सोयाबीनचे भाव ८,००० रुपये होतील का?
उत्तर: उत्पादनातील घट पाहता भाव वाढण्याची दाट शक्यता आहे. परंतु, हे सर्वस्वी केंद्र सरकारच्या डीओसी आयातीवरील निर्णयावर आणि देशांतर्गत बाजारातील मागणी-पुरवठ्यावर अवलंबून असेल. जर आयात झाली नाही, तर भाव वाढण्याची चांगली संधी आहे.